ویس و رامین اثر فخرالدین اسعد گرگانی از منظومه های غنایی است که با پرداخت درست و دقت در توصیف شخصیت ها و جزرومدهای روحی آن ها، از آثار قابل بررسی با نقد روان کاوانه است. این نوع نقد در میان انواع نقد و بررسی های آثار ادبی که از ابتدای قرن بیستم شکل گرفت؛ متاثر از روشی است که توسط فروید بنا نهاده شد. در این شیوه به متن به مثابه یک رویا می نگرند و منتقد به تاویل آن می پردازد تا به لایه های نهفته آن پی ببرد. سوال اصلی تحقیق این است که چه عواملی در شکل گیری عقده حقارت در شخصیت ویس نقش داشته اند؟ تحقیق حاضر با روش توصیفی-تحلیلی شخصیت ویس در منظومه فخرالدین اسعد گرگانی را از دیدگاه نظریه عقده حقارت آلفردآدلر، پزشک اتریشی، مورد نقد و بررسی قرار می دهد. نتایج تحقیق نشان می دهدکه ویس به سبب نادیده گرفته شدن، شکست در عشق ویرو و از دست دادن پدر، دچار عقده کهتر انگاری شده است. وی این عقده را با جانشین سازی(انتقال به موبد)، به عقده برتری جویی تبدیل کرده وآن را به شکل تناقض در رفتار، حس برتری جویی، رشک وحسد و. . . نمایان ساخته است.

در میان رویکردهای گوناگون نقد و بررسی آثار ادبی که از ابتدای قرن بیستم شکل گرفت، نقد روانکاوانه آثار هنری و تحلیل متون ادبی از منظر روان شناسی از ویژگی خاصی برخوردار است. فروید به عنوان بنیان گذار روانکاوی توانست با توجه به دریافت های جدید و نوآورانه خویش از روان انسان و کشف ابعاد جدیدی از وجود آدمی، قرائت تازه ای را از متون ادبی و اساطیری و آثار هنری به مخاطبان خود ارایه دهد. توجه وی به تحلیل روانی مولف از خلال اثرش، بزرگ ترین دستاورد او در این زمینه بود. پس از وی نقد روانکاوانه دستخوش تحولات گوناگونی شد که یونگ، آدلر، ارنست جونز، اریک اریکسون از فعالان در زمینه تحول و پرورش این روش نقد بودند. در جریان این تحولات، یکی از برجسته ترین روش های تحلیل آثار ادبی، نقد و تحلیل شخصیت های اثر ادبی از منظر روان شناسی است که توسط شاگردان فروید به ویژه ارنست جونز پیگیری، و به عنوان یکی از برجسته ترین رویکردهای نقد روانکاوانه کلاسیک مطرح شد. این روش به دلیل پویایی و ساختارمندی، امروزه نیز به صورت رویکردی برجسته و مطرح در نقد روانکاوانه مدرن از اهمیت بسزایی برخوردار است. در این تحقیق سعی شده است شخصیت زال در شاهنامه از نگاه روان شناسی مورد نقد و بررسی قرار گیرد و ویژگی روانی این شخصیت در چارچوب نظریه عقده حقارت و برتری جویی آلفرد آدلر تحلیل و بررسی شود.

شخصیت از عناصر اساسی داستان است. هر داستان با توصیف رفتار و گفتار شخصیت ها شکل می گیرد. کتاب «کلیله و دمنه» از جمله آثاری است که شخصیت های فراوانی در آن حضور دارند. اگر چه اغلب شخصیت ها در داستان های این اثر، انواع حیوانات هستند؛ اما در واقع هر کدام از شخصیت ها نماد یکی از تیپ های شخصیتی موجود در جامعه است و می توان هر کدام از این شخصیت ها را براساس انواع نظریات علمی شخصیت مورد بررسی قرار داد. شخصیت دمنه یکی از شخصیت های اصلی در دو باب «شیر و گاو» و «بازجست کار دمنه» است که در نوشتار حاضر تلاش گردیده تا بر اساس اصول نظریه روانشناسی فردی آلفرد آدلر در قالب اصل حقارت، اصل برتری جوئی، اصل اسلوب زندگی، اصل خودآگاهی، اصل علاقه اجتماعی، اصل غایت نگری و اصل خود خلاق مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار گیرد. تطابق اصول نظریه روانشناسی فردی آدلر با واکنش های گفتاری و رفتاری شخصیت دمنه نشان دهنده وجود عقده حقارت و نشانه های بارز آن در این شخصیت است.

یکی از بخش های اصلی مورد بحث در جغرافیای اجتماعی، جغرافیای اجتماعی زنان شهری است. پروین اعتصامی، از شاعران برجسته ی عصر مشروطه و دوره حکمرانی رضاشاه است که اشعارش، در حوزه ی ادبیات از مضامین اخلاقی، اجتماعی و سیاسی برخوردار است و یکی از مضامین مطرح ایشان، سیمای زنان شهری است. در این پژوهش، تلاش بر آن است تا با یک رویکرد جغرافیایی اجتماعی زنان شهری، به این پرسش پاسخ داده شود که انواع واکنش ها و بازتاب عقده های حقارت و شیوه های جبران در برابر جامعه ی حاکم، با توجه به دکترین جبران مضاعف آدلر در اشعار پروین اعتصامی چیست؟ روش انجام این پژوهش توصیفی تحلیلی است. یافته­های پژوهش نشان می­دهد که با توجه به مؤلفه­های جغرافیای اجتماعی زنان شهری می توان گفت که از آنجا که اعتصامی در سروده های خود، به ترسیم هویت و جایگاه زنان در جامعه ی سنتی و مردسالار اهمیت ویژه ای داده است، نتایج حاکی از آن است که نادیده گرفته شدن او و همجنسانش در جامعه ی تحت تسلط فضای مردسالارانه، موجب ایجاد احساس حقارت و عقده های ناشی از آن شده است. با توجه به اوضاع و شرایط حاکم بر جامعه در عصر پروین، شاعر برای جبران مضاعف به عنوان نماینده ی زنان محروم و سرخورده، سیمای زنان جامعه را برجسته و مهم جلوه می دهد.

در این مقاله به بررسی شخصیت­های منظومۀ شیرین و فرهاد وحشی بافقی بر مبنای نظریۀ شخصیت آلفرد آدلر پرداخته ­ایم. نوع پژوهش، کتابخانه­ای و روش آن، تحلیلی-توصیفی است. فرضیۀ پژوهش، امکان بررسی شخصیت­های این منظومه به دلیل تقابل میان برخی شخصیت­ها، بر اساس نظریۀ آدلر است. پس از بررسی تک­تک شخصیت­ها بر اساس مؤلفه­ های نظریۀ آدلر، به این نتیجه رسیده­ایم که به دلیل موضوع منظومه که عاشقانه است و رقابت­ و حسادت بخش لاینفک آن است، بنابراین تمامی شخصیت­های مهم منظومه به تناوب، نشانه­ هایی از مصادیق نظریۀ آدلر اعم از عقدۀ حقارت، علاقۀ اجتماعی، برتری­جویی و سلطه­گری و وابستگی و گیرندگی را دارند. شیرین ضمن اینکه شخصیتی برتری­جو است، اما احساس حقارتی که به واسطۀ بی­ توجهی خسرو بر او عارض شده است، او را به انتقام­ جویی و وابستگی به فرهاد سوق می­دهد. خسرو شخصیتی تماما برتری­ جو و سلطه­ گر است. فرهاد شخصیتی «مفید به حال جامعه» است که سبک زندگی­اش متناسب با ویژگی­های تیپ «علاقۀ اجتماعی» است. شکر و سایر شخصیت­ها از جمله کنیزان دربار خسرو، به دلیل نقش کمرنگی که در منظومه دارند، قابل بررسی از منظر نظریۀ آدلر نیستند.

زمینه: رمان سووشون نوشته سیمین دانشور نخستین رمان فارسی به قلم یک نویسنده برجسته زن ایرانی است که در تیر ماه 1348 منتشر شده است. در این مقاله به بررسی رمان «سووشون» از منظر جامعه شناختی پرداخته شده و در راستای تبیین طبقه اجتماعی شحصیت ها و خصایل روانی آن ها، شخصیت های این رمان بر اساس نظریۀ آلفرد آدلر نیز تحلیل شده است. هدف: هدف مطالعه حاضر واکاوی رویکرد جامعه شناختی لوسین گلدمن و روانشاسی شخصیت آلفرد آدلر در رمان سووشون سیمین دانشور بود. روش: این مطالعه از یک رویکرد تحقیق کیفی بهره می برد که بر تجزیه و تحلیل گنجاندن عناصر متنی و تصویرسازی دقیق شخصیت ها درون رمان تأکید دارد. روش های کیفی انعطاف پذیری را که برای گرفتن از غنای پیچیدگی در اعمال ادبی لازم است، فراهم می کند و امکان یک بررسی دقیق از ابعاد اجتماعی و روانشناختی را ممکن می سازد. یافته ­ها: نتایج پژوهش نشان می دهد که نویسنده با مهم ترین دغدغه های جامعه سر و کار دارد و در دیدگاهی کلان به بیان نقطه نظراتی منبعث از طبقه اجتماعی خود پرداخته است. در رمان سووشون دو محور به چشم می خورد: یکی محور ساختار رمان و عناصر سازنده آن و دیگری ساختار اجتماعی فرهنگی و سیاسی جامعه ایران در زمان نویسنده است دانشور گذشته از پرداختن به مسائل هنری آثار ادبی را به مسائل تاریخی سیاسی و اجتماعی فرهنگی و اشاراتی داشته و آن را دستمایه بیان هنری خود قرار داده است. نتیجه گیری: در این مقاله رمان سووشون طبق دیدگاه لوسین گلدمن که اعتقاد داشت میان جهان رمان نویسنده و یک گروه اجتماعی پیوند برقرار است نقد و بررسی شد و نتایج پژوهش نشان می دهد که نویسنده با مهم ترین دغدغه های جامعه سر و کار دارد و در دیدگاهی کلان به بیان نقطه نظراتی منبعث از طبقه اجتماعی خود پرداخته است. در رمان سووشون دو محور به چشم می ­خورد: یکی محور ساختار رمان و عناصر سازنده آن و دیگری ساختار اجتماعی فرهنگی و سیاسی جامعه ایران در زمان نویسنده است دانشور گذشته از پرداختن به مسائل هنری آثار ادبی را به مسائل تاریخی سیاسی و اجتماعی فرهنگی و اشاراتی داشته و آن را دستمایه بیان هنری خود قرار داده است. برخی شخصیت های این رمان نیز از منظر روانشناسی اجتماعی آدلر به خودآگاهی و خودشکوفایی رسیده ­اند.

زمینه و هدف: آلفرد آدلر، بنیانگذار مکتب روانشناسی فردی است و این مکتب بر مفاهیمی چون احساس حقارت، عقده ی حقارت، و سازوکار جبران استوار است. از دیدگاه آدلر، رفتارهای انسان را عوامل اجتماعی تعیین میکنند. این دیدگاه در ادبیات برای بررسی شخصیتهای داستانی به کار رفته است. در این نوشتار به یکی از باارزشترین درونمایه های این دیدگاه بنام «عقده ی حقارت» در شخصیت «کوش پیل دندان» در منظومه ی حماسی کوشنامه، پرداخته شده است. روش مطالعه: روش تحقیق توصیفی –, تحلیلی است و روش گردآوری داده های آن کتابخانه ای است. یافته ها: زشت رویی و رهاشدگی از سوی پدر و مادر، از عوامل اصلی به وجود آمدنِ عقده ی حقارت در کوش پیل دندان بوده است که با تعامل نادرست اطرافیان، عقده ی حقارت در وی شدت میگیرد و تعادل روانی او را بهم میزند؛ بنابراین هنگامی که نتوانسته از راههای سالم، برای جبران عقده ی حقارت خویش بهره جوید و توفیقی کسب کند، برای تعادلبخشی روان رنجوری خود، به شیوه های ناسالم متوسل میشود. نتیجه گیری: مکانیسمهای جبران کوش پیل دندان در رابطه با عقده ی حقارت عضوی و طردشدگی عبارتند از: بدرفتاری با دیگران، بدبینی، دروغگویی، مبالغه گویی، شاهدبازی، روی آوردن به کامیابیهای فوری، حیله گری، دوگانگی رفتار، زودرنجی و انتقادناپذی، خودکامگی، خودبزرگ بینی و خودشیفتگی. مطابق با نظریه ی آدلر، بروز چنین رفتارهای غیرعادی، فقط میتواند یک عامل واقعی داشته باشد و آن عقده ی حقارت است که در کوش پیل دندان نمود یافته است.

زمینه و هدف: روانشناس برجستۀ اتریشی، آلفرد آدلر، با به کارگیری شیوه ای در روانشناسی فردگرا مبتنی بر توجه به جنبه های درونی اعم از خشم و احساس حقارت برخلاف فروید که اعمال بشر را نتیجه و حاصل غریزه میدانست بیان کرد که اعمال و رفتار انسان، زاییدۀ شرایط اجتماعی است؛ در میان شاعران معاصر اخوان ثالث از هنرمندانی است که میتوان سائق خشم را در اندیشه و اشعار او مشاهده کرد. هدف اصلی در این پژوهش بررسی نظریۀ فردگرای آلفرد آدلر و مؤلفۀ خشم از نظر وی در اشعار اخوان ثالث بعنوان یکی از شاعران برجستۀ ادبیات معاصر ایران است که اعتراض و خشم در اشعار وی نمود برجسته ای دارد. روش مطالعه: در این پژوهش از شیوۀ توصیفی تحلیلی بر مبنای مطالعات کتابخانه ای و روش سندکاوی بهره برده ایم. نمونه های مورد بررسی بصورت سامانمند و هدفمند از مجموعه اشعار مهدی اخوان ثالث به شیوۀ تصادفی انتخاب شده اند. یافته ها : محیط اجتماعی، جهان پیرامون و روابط انسانی با اطرافیان میتواند طبق نظریۀ فردگرای آلفرد آدلر سبب بازخورد احساس منفی و ایجاد خشم در فرد شود؛ چشم انداز پژوهش بیانگر آن است که خشم یکی از ویژگیهای مهم رفتاری مهدی اخوان ثالث در سروده هایش میباشد که حاصل اعتراض وی به نابهنجاریها و اختناق موجود در جامعه است. نتیجه گیری: عواملی چون روحیات درونگرای شاعر، شکست عاطفی در جوانی، زندان رفتن، کودتای 28 مرداد، محدود شدن آزادی بیان و اختناق سیاسی، پراکندگی جمع دوستان، بیکاری، و مرگ فرزند جزو عوامل دخیل و مؤثر در ابراز خشم، خشونت و پرخاشگری اخوان ثالث در میان سروده های وی میباشد.